Буллинг дегеніміз?

2020 жылғы 1 маусымда балаларды кибербуллинг және өзге зорлық түрлерінен қорғаудың қазақстандық бағдарламасы бекітіледі.

Қазақстанда балаларға зорлық-зомбылық көрсету өршіп тұр. Олар негізінен отбасында және мектепте психологиялық қысым көреді екен. БҰҰ Қазақстанда зерттеу жүргізген кезде елдегі балалардың 79 пайызы сәби күнінен бастап кемсіту мен қорлыққа тап болатынын анықтапты.

Соңғы жылдары сандық технологиялардың дамуы себепті балаларға қатысты зорлық түрлеріне кибербуллинг немесе онлайн қорлау қосылған. Соның кесірінен жасөспірімдер ғаламтордағы белгісіз топтардың құрбанына айналып, тіпті араларында өз-өзіне қол жұмсайтындары да бар.

Осыған орай мамандар балаларды кибершабуылдан қорғаудың қазақстандық бағдарламасын әзірлеп, бекітуді көздеп отыр. Бұл бағдарламада қандай шаралар қамтылады және олар балалар мен жасөспірімдерді кибербуллингтен қалай сақтандырады? Төменде бұл сауалдарға жауап береміз.

Кибербуллинг дегеніміз не?

Кибербуллинг – адамды интернетте, әлеуметтік желі мен түрлі мессенджерлерде қорқытып, зорлық көрсету. Кибербуллингке кез-келген адам тап болуы мүмкін. Бірақ бұл тәсілмен шабуыл жасайтындар негізінен кәмелет жасына толмаған мектеп оқушыларын нысанаға алады. Өйткені, қорғансыз балалар қорыққанынан өзіне қысым жасалып жатқаны туралы ешкімге айтпайды. Тіпті ата-анасы мен жақындарына тіс жармай, шабуылшының айтқанынан шықпайды.

Кибербуллинг жасайтындардың арасында педофилдер көп кездеседі. Олар балаларды алдап-арбап, желіге жалаңаш түскен видео не суреттерін салуға көндіреді. Кейін сол суреттерді жұртқа жария етемін деп қоқан-лоққы жасау арқылы кездесуге шақырады не ақша бопсалайды. Ал қысымға шыдамай, шарасыз күйге түскендері көп жағдайда өзіне қол салады. Сарапшылардың сөзінше, кибербуллинг қазір бүкіл әлемдегі өте өзекті проблемаға айналған. Өкініштісі, Қазақстанда да кибербуллингке ұшыраған балалар аз емес.

"Жақында бір жағдай болды. Нұр-Сұлтан қаласында тұратын 8 жастағы қыз ұялы телефоны арқылы әлеуметтік желіде өзі қатарлы бір қызбен танысады. Ол желіге қызықты виделар мен жалаңаш түскен суреттерін салуға үгіттейді. Шындығында бұл желіні өзге атпен тіркелген педофилдер де жиі қолданады. Қыздың бақытына қарай, оның телефонын жасырып, мінезінің өзгергенін анасы дер кезінде байқаған. Бұл – кибербуллингтің шынайы өмірдегі бір ғана мысалы", – деді БҰҰ адам құқықтары жөніндегі тренері, әлеуметтанушы Халида Әжіғұлова.

Күресу жолы қандай?

Халида Әжіғұлованың айтуынша, балаларды ғаламторлық қысымнан қорғайтын заң 21 елде бар. Ал Қазақстанда кибербуллингтің құрбандары туралы ешкім статистика жүргізбейді. Сондықтан, мамандар Ұлыбритания мен Ресей тәжірибесінің негізінде буллингтен қорғану туралы кодекстің үлгісін әзірлеген. Онда тек виртуалды кеңістікте ғана емес, жалпы зомбылық көрген балаларға көмектесу жолдары туралы ата-аналар мен ұстаздарға нұсқаулар жазылған.

Сондай-ақ, мұндай жағдайға тап болмау үшін қандай әрекет ету қажеттігі айтылады. Енді қаланың білім басқармасы мен барша мектеп ұжымы осы бағдарламаны жетілдіріп, маусым айына дейін бекітуі тиіс. Сөйтіп, балаларды бопсалау мен қысымнан қорғап, аман алып қалуға болады.

Ұстаздарға арналған нұсқаулық

Егер ұстаздар оқушының мінез-құлқында қандай да бір өзгеріс барын байқаса, оны мұқият бақылауға алуы қажет. Ал кибершабуылға ұшырағанын немесе жоғары сынып оқушыларынан теперіш көргенін анықтаса, жасырмай мектеп директоры мен ата-ананы да дереу хабардар етуі тиіс. Әрмен қарай, бұл құрықтан баланы құтқарудың жолдарын іздеуі керек. Егер мектеп ұжымының оқушыны тығырықтан шығаруға шамасы жетпесе, арнайы мамандардың көмегіне жүгінгені жөн. Кейін болған жайтты журналға тіркеп, оқушының мінезіндегі өзгерісті тағы бір ай бойы бақылауы қажет.

Балалар арасындағы зорлық-зомбылық пен онлайн қорлықты болдырмау үшін әр мектепте қамқоршылық кеңес құру ұсынылды. Кеңес мүшелері білім ошағындағы барлық мәселеден хабардар болып, оны жылдам шешу үшін күш салу қажет. Сондай-ақ, тәлімгерлер арасында сауалнама жүргізіп, әр жауапқа анализ жасауды әдетке айналдыру ұсынылды.

Ата-аналар білуі тиіс сақтық шаралары

Ғаламтордағы қауіп-қатермен күресте ата-ананың рөлі маңызды. Олар баланың қауіпсіздігіне ең бірінші кезекте жауапты адамдар болуы тиіс дейді мамандар. Сондықтан, ата-аналарға балаларына интернеттегі қауіп туралы айтып, мінезіндегі кез-келген өзгерісті бақылау ұсынылды.

Егер қамқоршылар өз ұл-қыздарының күмәнді желілерге кіріп, қаскөйлердің құрбаны болғанын анықтаса, оларға ұрыспай, барынша қолдау көрсеткені жөн. Балаға оны түсінетінін жеткізе отырып, оны жұбату қажет. Кейін проблемамен бірге күресіп, баланы психологқа да көрсетіп алған дұрыс дейді зерттеушілер.

"Егер бала проблемасын айтып келсе, оны бас салып кінәлап, ұрысудың қажеті жоқ. Телефонды да бірден тартып алып, ғаламторға шектеу қоймау керек. Мұндай жағдайда бала ата-анасынан көңілі қалып, екінші мәселесін айтпайтын болады. Әке-шешелері балаларымен байыппен сөйлесіп, олардың еш кінәсінің жоқтығын түсіндіруі керек. Қамқорлықты сезінген баланың сенімі оянып, тығырықтан шығатынына сенеді. Бізде көп ата-аналар балаларымен сөйлеспейді, оларды не мазалап жүргенін байқай бермейді. Ал білген кезде кеш болуы мүмкін", – деді әлеуметтанушы Халида Әжіғұлова.

"Ұлттық бағдарлама қабылдау керек"

Ал Қазақстан интернет қауымдастығының президенті Шавкат Сабировтың айтуынша, балаларға қатысты зорлық-зомбылықпен күресуде мектеп аралық бағдарлама қабылдау жеткіліксіз. Ол үшін ұлттық бағдарлама қабылдау қажет. Оның сөзінше, көптеген мемлекеттерде балаларды қорғайтын осындай бағдарламалар бар.

"Жыл өткен сайын ғаламтор қолданатын балалардың саны артып келеді. Бұл, әрине, алаңдатпай қоймайды. Бізде бір кездері халықты интернетті қолдануға үйретті ғой, дәл сол сияқты балаларды интернеттен қорғануға үйрету керек. Оның барлығы ұлттық бағдарламада жазылуы тиіс. Негізінен баланың тәрбиесі мен қауіпсіздігіне ата-ана жауапты болуы қажет. Мектептің басты міндеті оқытып, білім беру. Қазір мектепте болып жатқан бұзақылықтың барлығы ғаламтордың әсерінен. Балалар интернетте көргенін өмірде қайталайды. Сондықтан, олардың тәрбиесіне ден қою керек", – деді Шавкат Сабиров.

"Жасөспірімдердің бос уақытын тиімді ұйымдастырған жөн"

Қазақстанның бала құқығы жөніндегі омбудсмені Аружан Саин жасөспірімдерді ғаламторға тәуелді болудан қорғау үшін олардың бос уақытын тиімді ұйымдастыру керек дейді. Яғни, пайдалы үйірмелер мен спорт секцияларына қатысып, бойындағы талантын таныған бала кибербуллингке тап болмайды. Бірақ, өзі қызыққан үйірмелерге қатысуға барлық баланың отбасылық жағдайы келе бермейтіні тағы бар.

"Біздің елде пайдасыз іс-шараларға қаншама ақша бөлінеді. Концерттерге, веложарысқа 500 млн теңгеден астам қаражат жұмсалады. Осы жылы еркін күрес өткізуге 1 млрд теңгеден астам қаржы жұмсамақ болды. Мен барлық әкімдіктерге хат жазып, балалар үшін үйірмелер мен секциялардың қол жетімділігін қамтамасыз етуді сұрадым. Әзірге сұрауымызға нақты жауап ала алмадық. Қазір біз қанша бала үйірмелерге қатысатыны туралы статистика жүргізудеміз. Спорт секциялары мен мәдени үйірмелер оқушыларға қолжетімді болуы тиіс. Балалар сайыстарға және спорттық жарыстарға қатысса, ғаламторға тәуелді болмайды", – деді Аружан Саин.

Қазір Қазақстанда жасөспірімдерді интернет шабуылынан қорғайтын мемлекеттік деңгейдегі бағдарлама мен сайттар жоқтың қасы. Тек safekaznet.kz қызметі арқылы шағымдануға болады. Ондағы мамандар посттың заңсыздығын тексеріп, қажет жағдайда парақшаны бұғаттайды. Былтыр бұл желіге кибербуллингке тап болған 3 жасөспірім арызданған.

Кибербуллингке не үшін бірден назар аудару керек?

• Қорлап, кемсіту баланы психолигиялық күйзеліске ұшыратады;
• Жанын ауыртып, суицидке итермелейді;
• Мінезінің өзгеруіне әкеледі;
• Ешкім қорлықтың құрбаны болмауы керек;
• Әркім өзінің ар-намысын аяққа таптатпауға құқылы;
• Ата-ана мен мұғалімдер мұндай қорлықты байқаса, бірден балаға көмектесуі керек.

Қысым көрген балалардың айрықша белгілері:

• Мектепке барғысы келмейді;
• Сабақ оқуға зауқы болмайды және үй тапсырмасын нашар орындайды;
• Көңіл-күйі түсіп жүреді;
• Үнемі уайымдайды және өзіне сенімсіз болады;
• Ешкіммен әңгімелесуге зауқы соқпайды және оқшау жүреді;
• Қорқып сөйлейді, тамақ ішуге тәбеті тартпайды;
• Үйден қашып кетуге тырысады;
• Суицид жасайтынын айтып қорқытады;
• Түнде дұрыс ұйықтамайды және шошып оянады;
• Өзіне не болғанын айтудан қорқады;
• Жиі ақша сұрайды не ұрлық жасайды;
• Ғаламторды не гаджеттерді қолдануға үрейленеді;
• Телефонына хабарлама келсе, ашуланады.

Психологиялық қызметтің диагностикалық, профилактика-психологиялық ағартушылық, кеңес берушілік, түзете-дамытушылық бағытында

 жүргізілген жұмысына

                                                            Хаттама №1

Күні: 03.10.2022Бөлексаз орта мектебі                                                              Барлығы: 40 

Қатысқаны:35 

Қатыспағаны:5

Жүргізілген (топ,сынып): Педагогтар

Тақырыбы: «Ұжымдағы қарым-қатынас» психологиялық тренинг 

Жүргізілді: «Құлаққа массаж» техникасы , «Әуенді терапия», «10 алғыс», «Малекула» би терапиясы, «Бірлігіміз жарасқан» жаттығу, «Мен жұлдызбын» психологиялық жаттығу 

Мақсаты: Педагогтардың ұжымдық сыйластықтарын арттыру, бір – біріне сенім арту, бірлесіп жұмыс жасауға баулу, көңіл – күйлерін көтеру. Сергіту, позитивті көңіл-күй сыйлау. 

Міндеті: Білімділік: Қатысушылардың өз ойларын ашық жеткізіп, бір – бірінің пікірін құрметтеуге, сеніммен қарауға бейімдеу. Дамытушылық: Тұлғаның өзін ортада көрсете білу, өзін бағалай алуға түрлі психологиялық жағдайлардан шығу және өз пікірін ашық айтуға ықпал жасау. Тәрбиелік: жеке тұлғаның рухани өсуіне психологиялық жағдай жасай отырып, адамгершілік, сыйластық, әдептілік, шынайылық, адалдық құндылықтарын ұғынуға көмектес. 

1. «Құлаққа массаж» техникасы

Нұсқау: Ортаға алты педагог  шығып, үштен екі топқа бөлінеміз. Енді екі адам бірігіп ортадағы адамның құлағына жақсы қасиеттерін айтамыз. Жаттығу әрі қарай келесі адамдармен ауыстырылып жалғасады. Психолог: Құрметті педагогтар ,жаттығу барысында қандай сезімде болдыңыздар? Жылы сөз есту қаншалықты сізге жақсы әсер етті? Бір-бірімізден үнемі жылы сөздерімізді аямайық

Қорытынды: Тренинг барысындағы техникалар мен психологиялық жаттығуларды жүргізе отырып мектеп педагогтарының қарым-қатынастары ұлғая түсті. Позитівті күйге еніп, жақсы әсер алды.  

Мектеп психологы:                      Темірбек Т.Т

жүргізілген жұмысына

      Хаттама №1

       Күні: 06.09.2022ж                                                              Бөлексаз орта мектебі 

       Барлығы: 16 оқушы 

   Қатысқаны: 16оқушы 

       Қатыспағаны:  жоқ

       Жүргізілген (топ,сынып):  1 сынып оқушылары 

       Жүргізілді: « Кел ,танысайық» психологиялық тренинг 

       Мақсаты:Қолайлы эмоциялық атмосфера құру. Балалардың оқушы мәртебесін ұғыну, : достық сезімдерін білдіру және алғыс айта білу дағдыларын дамыту. Бұл сонымен қатар сабақтың аяқталғанын білдіретін достық рәсімі.

       Жүргізілген жұмыс:  

    1.Менің атым... Мен өзімді сүйемін, себебі..."

    2:"Көңіл-күй неге ұқсайды?"

    3."Оқушы болған қалай екен".

4. "Тамаша күн үшін рахмет "

   5. Рефлекция «Жүректен-жүрекке» жаттығуы

    Қорытынды: 

Қаулы етеді: Сынып оқушыларының  мектепке бейімделуіне ықпал жасау,  оқушылардың сабақта бақылау  

                        Мектеп психологы:                       Т.Темірбек

 жүргізілген жұмысына

Хаттама №2

Күні: 31.08.2022                                     Бөлексаз орта мектебі                                                      

        Барлығы: 36 

Қатысқаны: 34 

Қатыспағаны: 2

Жүргізілген (топ,сынып): Педагогтар

Тақырыбы: «Қазіргі заманның мұғалімі қандай болу керек?»

 «Ұстаз – ұлы есім» демекші дүниедегі мамандық атаулының төресі ұстаздық... Бала бойына білім нәрін себетін, адамгершілік дәнін егетін басты тұлға – ұстаз. «Жасөспірім ұрпақ – ұлтымыздың болашақ айнасы» екені мәлім.Бүгінгі мұғалімнің мақсаты бәсекеге қабілетті өмір сүре алатын білімді, жаңадан танымы бар, білімге деген қызығушылық деңгейі жоғары экономика деңгейіне шыға білетін ұрпақты тәрбиелеу қажет. Қазіргі білім беру үрдісінде оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуға бағдар алынған. Сондықтан әр ұстаз жан-жақты, әлеуметтік және кәсіби белсенді тұлға қалыптастыру үшін балалардың танымдық, коммуникативті және тұлғалық қасиеттерін дамытуға бағытталған оқытудың жаңа әдіс-тәсілдері мен түрлерін белсенді қолдануды талап етеді.

1.Тәуекелшіл.Жаңашыл мұғалім кез-келген ауыртпашылықты өзіне қабылдай отырып, тәуекелге баруға дайын болу керек. Оның бойындағы осынау қасиеті , тіпті мұғалім ұғымының өзі өзгелерге үлгі болуға үйретеді.

2. Психолог.Мұғалім тек білім беріп қана қоймай, алдында отырған әр шәкірттің психологиясын зерттеу керек. Топтан бөлек, әр шәкіртпен жеке-жеке жұмыс жасау басты талап. Өйткені әркімнің қабілеті әртүрлі. Ал топтық жұмыс кезінде бірін кемітіп, бірін артық көрмегені абзал.Баланың намысына келетін сөздерді мүлде қолданбаған жөн.

3.Білікті педагогПедгог сөзінің өзі тәрбие мен ұстаз ұғымына етене жақын. Бірақ мұғалімнің өзі білікті әрі сауатты педагог болғаны дұрыс.Шәкіртке түрлі әдістер арқылы тәрбие беру, білім суымен сусындату ең маңызды дүние.

4.Көшбасшы Мұғалім өзінің ұйымдастырушылық қабілетімен қоса сол ортада көшбасшы бола білу керек. Қоғамды соңынан ертуге қауқарлы, ісіне берік әрі тиянақты болғаны жөн. Көштің басын бастау әрине қиын, дегенмен бұл жаңа дамыған дәуірдің талабы.

5. Заманауи технологияны игеру.Классикалық кітапты көп оқымайтын балалар болады. Сондықтан кітаптың құндылығын айта отырып, оған шәкіртті қызықтыру үшін бүгінгі мұғалімнің басты мақсаты техниканы меңгеру, компьютер жүйесін игеру арқылы жаңа заманға бейімдей отырып сабақты қызықты өткізу.

6. Рухани бай болу керек.Қай елдің болмасын мұғалім дәрежесін көтеріп жүрген жан рухани құндылыққа бай болу керек. Еліміздің ұлттық болмысын, рухани құндылығын бала бойыңа сіңіруге, отансүйгіштікке тәрбиелеуге бейімдеу керек. Ұстаздың жан дүниесі рухани тәлімге толы болса, шәкірттің де одан алар ілімі далаға кетпес.

7. Әмбебап мұғалім.Мұғалімнің әмбебаптығы жан-жақтылығы, білімі, білікті, додаға түссе бәйгені бермейтін, шәкіртке түрлі әдістемелік білім меңгертуі.

8. Интеллегент.Мұғалімнің тағы бір қыры өзін ұстауы, киім үлгісі, жүзінің жарқын бейнесіне дейін көрініп тұру керек. Әрбір сөзге сауатты, әрбір ісіне жауапты, мәдениетті, интеллегентті тұлға болуы керек. Өйткені балалар ұстазынан үлкен өмірге қадам басқанға дейін үлгі алады.

«Ұстазы жақсының ұстамы да жақсы». Мектептегі мұғалім – өз шәкіртінің білімді ғана емес, ұлттық тәрбиемен сусындауына да көп көмек көрсететін маман. Себебі, әр оқушы мұғалімге қарап бой түзейді. Оның жүріс-тұрысына еліктейді. Демек, қазіргі заман мұғалімінің басты мақсаты – заман талабына сай, білімді тұлға тәрбиелеу. Осы айтылған  қасиеттері бар мұғалім арқылы, болашақта егемен еліміздің ертеңгі болашағы білімді жас ұрпақ қалыптасары анық екендігі баршамызға мәлім.Әр ұстаз, қоғам және заман талабына сай педагогикалық шеберлігін шыңдап, үнемі ізденіс үстінде болуы тиіс. Ұлы Абай «Адамның адамшылығы жақсы ата-анадан, жақсы ұстаздан, жақсы құрбыдан болады» деп айтып кеткені белгілі. Осындай қасиет пен құрметке лайық болған жөн. 

Қаулы: Ұжымдағы ұстаздардың психологиялық ахуалдарын тұрақтандыру, жас ұстаздарға психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету

Мектеп психологы:                         Темірбек Т.Т