Мұхтар Әуезов «Абай жолы». 9 сынып оқушыларымен оқырман конференциясы

"Абай жолы" эпопеясы туралы

Эпопеяның басты кейіпкері Абайдың нұрлы образы оқырманды толғандырып, ынтықтырып отырады. Алғашқы беттерден-ақ, Абай бойына тән тамаша қасиеттер тереңірек ашыла түседі. М.Әуезов Абайдың өмірін қағаз беттеріне түсіруде ерен еңбек етеді. Ерекше жазу стилімен, өзіндік тіл шеберлігімен оқырман қауымға ұсынған осы бір туындыдан Абайдың өсу сатысын санамалау арқылы ол кешкен өмірдің тарихын түсінеміз.  Жасына жас, ойына ой қосылған шақтағы Хакімнің өмір баспалдақтарын аттағанын көреміз.

Эпопея қазақ әдебиетінің көркемдік деңгейін көтерді, жаңа эстетикалық игіліктер жасады, тақырыптық ауқымын кеңейтті. Эпопеядағы мол қуат, алуан сөздер, күйлер, бояулар, образдар, идеялар романды әлемдік әдебиеттің үздік туындылары қатарына қосты. Роман реалистік сәтті мол қамтыды. Абайдың өмірі, оның шеккен бейнеті, тартқан азабы, көрген қызығы – бәрі қазақ халқының шынайы бейнесімен тағдырлас. Абайдың өсу жолымен танысқан әр адам рухани байиды, кемелденеді. Өмір сүрудің адамдық, ізгі жолдарына қарай ұмтылады. Жазушы өзінің кейіпкері Абайды халықпен тығыз байланыста алып суреттейді. Абайдыңөсужолдарыоқығанадамғаүлгіболардайтағылым. Эпопеяныңбіріншітомында бала шәкірттіңауылғаасыққансәтібаяндалып, ел ісінежайменараласып, халыққамынойлап, ел сөзінсөйлепжүреді. Ал соңындаақынөмірініңақырғысәттерітілгетиекболып, суреттеледі. Бұл – Абайдыңкемеңгерақын, кемелінекелгенойшыл, туғанхалқыныңтағдырыжайындатебіренетолғанатынқамқоршыболғаншағы. «Соқтықпалы, соқпақсызжердеөскен, мыңменжалғызалысқан» ұлыдананыңқат-қабат,шытырманшындығы да ақырғытомындаәңгімеленеді. Олбіржағынан, жаңадәуренніңкешікпейтуатынынсезіп, қамкөңілінежұбанышетсе, екіншіжағынанхалықтыталауғасалып, қанжылатқанжандардыңсұмдықәрекеттерінкөріптүңіледі. СонауҚодар мен келінініңқазасынанбастауалғанәділетсіздікпенарпалысып, артында оны оқитынөзоқырманыбарынбіліп, әлденешетуындыларқалдырған Абай руханиауыркүйзелісүстіндедүниесалады. Халқыныңтілеуінтілеп, арынарлап, жоғынжоқтағанХакімдіөмірденөттідеуге бола ма? Әршығармасыноқыпотырғанда, құлағыңакеліпсыбыреткендейболса, ол – тірідептүсінгеніңізжөн, сірә?! Эпопеядахалқымыздыңмақтаны, даңқыболғанкемеңгерАбайдыңөлмес-өшпес, жандыбейнесібарлығынтанытсакерек. Құнанбайдыңтектітұяғы, әжесі мен анасыныңертегісіменсусындаған, Барлас пен Шөженіңсарқытынішкен, айнымасмахаббатиесі, үлгіліәке, ажырамасдос, кемеңгерұстаз, ұлыақын, еңбастысы – халқыныңжанашырыхақындажазылғанбұл эпопея әлізерттеліпбітпеген. Шынында да, ақынөмірі – үлгі. Эпопея осылайша, ұлыақынныңөмірденкетуінбаяндауменаяқталады. Бірақолөзібаулығанелдің, өзхалқыныңжаңазаманға бет алып бара жатқанынкәмілсеніпкетеді. Құзжартастыжарыпшығып, жапырақжайғанжасшынарәлікүнгедейінжайқалыптұр, тұрады да. Белгіліғалым, білімдарсыншыМұқаметжанҚаратаевүштомдық «Таңдамалышығармалар» кітабындаХакімхақындабылайсөйлеген: «Бұлтамашаадамның, ақынның, кемеңгеройшының, дарындыкомпозитордыңөмірі мен қайраткерлігітарихижағынан да, әдебиеттұрғысынан да өтеқызық». Қазақытәрбие мен нақыш, өнер мен мінез, дәстүр мен тағдырүйлесімтапқанбұлтуындыәлі де ғасыржасайды. Абайдыңтағдыры, олжасапкеткенеңбектеріұрпағыүшінүлкенмирас. ҒабитМүсіреповайтқан «үздіксізжолдарды» кешіпөткен, өмірбаспалдақтарынжаңылмайбасқанақынтағдырыкүрделіболса да, тартымды, жүйелі, құрылымды, қызықты, сабақаларлықтайдеп  білемін. Сатылардыаңдапбасқанақынғұмырықысқаболғаныөкінішті-ақ.Эпопеяда Абайдың түйсінулері мен сезінулерін, қабылдауын оқырманға көзге елестетерліктей жазылған. Осындай ерекшеліктермен шығарманы жазудың өзі тылсым  күш шығар, сірә?! Зейнолла Қабдолов «Абай тақырыбы – Әуезовтің ойшыл-жазушылық ғұмырының өн-бойына желі тартып кеткен күрделі де іргелі тақырып» деп атап көрсеткен. Композициялыққұрылымыерекше, үсті-үстінедамыпотыратынбұлтуындыұлыақынныңкүнделігііспеттес. Сегізжасынанбілімқуған, он екіжасынанбастапөлеңшығарған, еңбіріншіретақынқызҚуандықпенайтысқан,онжетіжасындаалғашәкеатанып, жиырмабесіндеМихаэлиспентанысып, жиырмасегізіндеәкесіменсөзгекеліп, өзтағдырынөзібелгілеп, отызындарулықтартыстанжаныазапшегіп, отыз бес жасындадостарыныңатынанөлеңшығарып, қырықтанасқасын «Жаз» өлеңінөзатынанжазып, елужасындаӘбіші мен Мағашынанайрылып, алпысындатопас, наданжауларыныңқуғынынаұшыраптуғандаласындақайтысболды. Сонау 1845 жылықарамақпаласпандажұлдызжанғанболатын. Солжұлдыз  әлі де жарқыраптұр, жарқыраптұрабереді де...  ЗейноллаҚабдоловтағы да: «Абай» эпопеясыныңтөрткітабытүгелталқыланды. Менің осы сөзімдұрысемес» дегенболатын. Зерттеліп  бітпеген, бітпейтін де бұлшығарманыталқылаукелешексыншылардыңқолында. Бұл эпопея қайкезде де жаңғырабереріхақ. Зәки Ахметов «Абай жолы» роман-эпопеясы − өткенғасырдыңекіншіжартысындағықазаққоғамыөмірініңалуантүрліжақтарынтереңашқан, солзаманныңбейнетұлғасынжан – жақтысуреттепберген, кеңэпикалықпландағышынмәніндегіэнциклопедиялықтуынды», – демеппееді?

Романда Құнанбайдың, бұл бір есептен Абайдың да өскен ор­тасы, қоршаған қауымы да ба­рынша көркем көрініс берген. Әр рудың басы, әр ауылдың ақса­қал-қарасақалдары – Бөжей, Байдалы, Байсал, Қаратай, Сү­йіндік, т.б. Өз маңындағы осы­ған қарсы топ – бірге туған туыс­-бауыр Майбасар, Ызғұтты, Жа­қып, Құдайберді, Мырзахан... Олар келе-келе, Абай заманында Тәкежан, Оспан, Жиренше, Оразбай, Шұбар, Әзімбайларға ауысады. Жазушы қалың қауым және жекелеген адамдардың мінез-құлқы, іс-әрекеті арқылы сол кесірлі заманның кескін-келбетін өте шебер бейнелейді.

Романдағы әйел-аналар, қыз-ке­ліншектер бейнесі – өз алдына бөлек тақырып. Зере, Ұл­жандай абыралы әжелер мен ардақты аналар, Ділдә, Әйгерім, Тоғжан, Салтанат, Қуандық, Ке­рімбала, Балбаладай ғашық жар, ару қыздар бейнесі тұрмақ, сөз арасында сары кемпір, қара қатын, қызыл шырайлы келіншек түрінде аталатын қосалқы кейіп­керлердің өзі оқырман жадында жақсы жатталып қалады. Тіпті аяқ асты «барлаушы» рөлін ат­қарып кететін Иіс кемпірдің де өзіндік орны бар.

 Қазақ қоғамының, ел iшiнің қадым замандардан бергі бір «сәні» қу тілді, сыңар жақ  небір айтқыштар, күлкi, мысқыл, қыл­жақтың шеберлері екені белгі­лі ғой. Романдағы «Жазыла-жа­зыла қожа-молдадан да ұят болды, ендi өлмеске болмас!» деп кеткен Тонтай нағашыдан бастап, «Бағана ұлыжарықта «отырып» алғаным қандай ақыл болған!..» деген бір ауыз сөзінің өзі мәтел болып кеткен белгілі мылжың Жұман қырттың түрлі, қилы әңгімелері, сырт пішіні өте салмақты, аз сөйлейтін, аса тыныш, момын адам сияқты, бірақ бірді бірге ұрындырып, алдауға, төбелестіріп қоюға кел­генде алдына жан салмай­тын Қалдыбайдың, өзінің түрлі жаңғалақ іс-әрекеттерін әңгіме­легенде беті бүлк етпей, томсарып отырып айтатын, Абайдың бағалауынша: «Өзгеше күлдіргі, өзі бір Алдаркөсе тәрізді тамаша адам» Дәулеткелді хикаялары –  романның ажарын ашқан, боя­уын қалыңдатып тұрған аса сергек, ширақ, шырайлы тәмсілдер. Жан жабырқап, көңіл орта тарт­қан сәттері, басқасы басқа, Жұ­ман қырттың әңгімелерін бір шолып шығыңызшы, ойыңыз сейіліп, күлкіге қарық болып қа­ла­рыңызға мен кепіл!

Ұлы шығарма қашанда өзінің мәңгі көкейкестілігімен ұлы, құнды. Осы орайда «Абай жолы» романындағы асқақ рух пен алғыр ой, өркениет көшінен кенжелеп қалған қараңғы қазақ даласының өзіне тән мұң-мұқтажы, осыған қатысты әлеуметтік астары мол қилы қияметтер қазіргі заманның ең өткір мәселелерімен де терең­нен тамырласып жатқаны таң қалдырады.

Жалпы, менің шағын кітап қорымда, біраз жылдардан бері бас жағымда тұратын киіз кітап­тар санатында осы ұлы «Абай жолы» жоқ! Оны саналы түрде тапсырып, «тығып» тастағанмын. Өйткені «Абай жолы» көз, қол жетер жерде тұрса, еріксіз соны алып, әр жерін бір оқи беретін әдетім бар. Басқа, тың, кезегінкүтіптұрғанкітаптаржайынақа­лады. Ертеректеәзіл-шыныара­лас, «Мен «Абай жолын» оқыпжүргенжоқпын, жаттапжүрмін», деушіедім...

«Абай жолы» туралықысқасөзіміздіәулиеӘбіштің, ӘбішКекілбаевтыңмынасөздеріментүйіндегімізкеледі:

«Абай жолы» эпопеясы – қазақәдебиетіқайраткерлеріналғашақыратын, болашағынабағытсілтейтінжарықжұлдыз. Сөздіңсиқырынмеңгеремдеген, көркемшығарманыңқасие­тінқолменұстағандайтереңұғын­ғысыкелген, шеберлікшың­дай­мындегендарындыжасқауымүшінғажайыпәдебиүлгі, әдебимектеп».